Með hymnalag

Passíusálmur: 1. sálmur

„Með hymnalag“ þýðir að hér eigi að syngja lag eins og algengast hefur verið við ævafornan hátt lofgjörðarversa, hymna, sem nú eru nefndir sálmar (það orð á upprunalega eingöngu við um Davíðssálma Biblíunnar). Ekki er hægt með fullri vissu að segja til um hvaða lag Hallgrímur á við. Sálmurinn er fjögur vísuorð þar sem hvert vísuorð hefur átta atkvæði. Samtals eru sjö aðrir Passíusálmar með fimm lagboðum í sama hætti.

Í fjórðu útgáfu Passíusálmanna 1690 er við 1. sálm skráð á nótum lagið „Minnstu, ó maður, á þinn deyð“ („Wenn wir in höchsten Nöten sein“) sem fyrst birtist á nótum í Grallara 1594. Þar stendur einnig tilvísunin: „Má syngjast undir þessum nótum“, en enginn þeirra sem ég hef hlustað á syngur afbrigði af því lagi. Ég vil því draga þá ályktun, að annað lag eða önnur lög hafi verið búin að festa sig í sessi við þennan sálm áður en fjórða útgáfa sálmanna kom út. Þetta lag (í rytmískri gerð) er skráð við erindi úr 1. Passíusálmi í Sálmabók 1997, sjá t.d. nr. 130.

Í Sálmabók 1972 er vísað til lagboðans „Ofan af himnum hér kom ég“ („Von Himmel hoch da komm ich her“) í þeim erindum sem þar eru úr 1. Passíusálmi. Hann er í Sálmasöngsbók 1936 nr. 141a, en undir sama heiti nr. 141b er laggerð sem er „lagfæring“ og útsetning Páls Ísólfssonar á íslenska þjóðlaginu sem er afbrigði af lagboðanum „Skapari stjarna, Herra hreinn“. Tilgreindur lagboði er því rangur. Lagboðinn „Minnstu, ó maður, á þinn deyð“ er í Sálmasöngsbók 1936 nr. 127.

Áður fyrr var algengt að sungið væri sama lag við 1. sálm og við 14. og 43. sálm, en lagboði þeirra sálma er „Allfagurt ljós oss birtist brátt“. Einnig var algengt að syngja sama lag við 1. sálm og við 27. og 40. sálm, en það er afbrigði af lagboðanum „Skapari stjarna, Herra hreinn“. Í bók sinni Íslensk þjóðlög (s. 725) skráir Bjarni Þorsteinsson lag sem ég hef ekki getað fundið frumheimildir fyrir.

Mjög margar hljóðritanir eru til af söng 1. Passíusálms, þar sem þeir sem hljóðrituðu þjóðfræðaefnið spurðu oft beint hvort fólk kynni 1. vers í 1. Passíusálmi og fengu því fólk til að syngja þennan sálm jafnvel þó að það væri ekki lengur visst á því hvernig hann hefði verið.

Við niðurskrift nótnanna var stuðst við söng Skarphéðins Gíslasonar (f. 1895) á Vagnstöðum í Suðursveit og systur hans Valgerðar Gísladóttur (f. 1898). Upptökuna gerði Hallfreður Örn Eiríksson 1967. Þau systkin sungu sama lag við 1., 14. og 43. sálm. Lagið virðist vera í sérstöku afbrigði af frygískri tóntegund.